Bộ Tài chính đang lấy ý kiến về dự thảo Nghị quyết của Chính phủ nhằm bãi bỏ điều kiện kinh doanh với 58 ngành nghề, trong đó nổi bật là lĩnh vực xuất khẩu gạo. Theo dự kiến, quy định mới có thể có hiệu lực từ 1/7/2026 đến 1/3/2027, đánh dấu một bước ngoặt trong cải cách hành chính, chuyển dần từ cơ chế “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”. Đây là vấn đề đang gây tranh luận – một bên ủng hộ việc “cởi trói” để thúc đẩy cạnh tranh và nâng cao thu nhập nông dân, bên còn lại lo ngại về rủi ro an ninh lương thực, uy tín thương hiệu quốc gia, cùng sự cạnh tranh không lành mạnh nếu bỏ rào cản quá sớm.
Thực trạng ngành gạo Việt Nam năm 2026: Lượng chưa đủ, giá lại giảm
Đề xuất bãi bỏ giấy phép xuất khẩu gạo được đưa ra trong bối cảnh ngành lúa gạo Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức. Trong 4 tháng đầu năm 2026, Việt Nam xuất khẩu 3,3 triệu tấn gạo, đạt 1,57 tỷ USD. So với cùng kỳ năm 2025, lượng xuất khẩu giảm 2,3% nhưng giá trị giảm mạnh tới 11,1%, với giá xuất khẩu bình quân chỉ đạt 468,4 USD/tấn.
Hiện tại, theo Nghị định 107/2018/NĐ-CP và Nghị định 01/2025/NĐ-CP, doanh nghiệp muốn xuất khẩu gạo phải đáp ứng các điều kiện khắt khe về kho chứa và cơ sở xay xát, sấy lúa. Nhiều ý kiến cho rằng các quy định này chủ yếu đo lường quy mô tài sản thay vì chất lượng sản phẩm hay năng lực cạnh tranh.
Hai luồng quan điểm: Tự do thị trường hay kiểm soát an toàn?
Ủng hộ – “Gỡ rào cản, tăng sức cạnh tranh”
Nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs), các chuyên gia kinh tế và nhiều Hợp tác xã (HTX) cho rằng bãi bỏ giấy phép là cần thiết để tạo sân chơi bình đẳng.
| Lợi ích kỳ vọng | Chi tiết phân tích |
|---|---|
| Xóa bỏ “cơ chế xin – cho” | Giảm chi phí, thời gian thực hiện thủ tục hành chính, giúp doanh nghiệp tập trung vào phát triển sản phẩm. |
| Cơ hội cho SMEs | Các doanh nghiệp nhỏ có thể tiếp cận thị trường ngách như EU, Trung Đông – nơi yêu cầu thấp về khối lượng nhưng cao về giá trị. |
| Tăng giá thu mua cho nông dân | Nhiều doanh nghiệp cùng tham gia thu mua sẽ tạo nên cạnh tranh giá có lợi cho người trồng lúa. |
| Thúc đẩy đổi mới sáng tạo | Khi không còn “rào cản giấy phép”, doanh nghiệp buộc phải cạnh tranh bằng chất lượng và thương hiệu. |
Thực tế chứng minh: Ngành cà phê và hồ tiêu – không có giấy phép xuất khẩu – vẫn phát triển mạnh, giúp nâng cao đời sống nông dân hơn so với các vùng chuyên canh lúa.
Phản đối – “Lo ngại mất kiểm soát, cạnh tranh lệch chuẩn”
Ngược lại, Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) và nhiều doanh nghiệp xuất khẩu lớn tỏ ra thận trọng.
- An ninh lương thực: Gạo là ngành đặc thù vì gắn liền với sinh kế của 20 triệu nông dân và ổn định kinh tế – xã hội. Không thể so sánh cà phê hay hồ tiêu – những nông sản thuần thương mại – với gạo, vốn là mặt hàng chiến lược quốc gia.
- Cạnh tranh không lành mạnh: Nếu không có điều kiện tối thiểu, các doanh nghiệp cơ hội có thể ký hợp đồng vượt năng lực, bán phá giá hoặc không thực hiện hợp đồng khi thị trường biến động. Mỗi lần giao hàng thất bại đều để lại vết nhơ trên uy tín thương hiệu gạo Việt Nam rất khó xóa bỏ.
- Thiệt thòi cho doanh nghiệp đầu tư bài bản: Các doanh nghiệp đã bỏ hàng trăm tỷ đồng xây dựng kho lạnh, vùng nguyên liệu và chuỗi liên kết nông dân sẽ phải cạnh tranh trực tiếp với đơn vị thuần thương mại không có nền tảng vật chất – điều này triệt tiêu động lực đầu tư dài hạn vào ngành.
- Nguy cơ thao túng thị trường: Khả năng xuất hiện “dòng vốn ngoại” điều khiển thị trường, gây biến động giá và bất ổn trong chuỗi cung ứng.
Giải Pháp Thay Thế: Không Chỉ “Mở Cửa” Mà Phải “Nâng Tầm Quản Trị”
Đây là điểm mà hầu hết chuyên gia đồng thuận nhất: vấn đề không phải là có hay không bãi bỏ, mà là bãi bỏ điều kiện cũ và thay thế bằng gì. Cải cách chỉ có ý nghĩa thực chất khi đi kèm một hệ thống quản lý hiện đại, minh bạch và dựa trên dữ liệu. Đây chính là mấu chốt để đề xuất bãi bỏ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo thực sự phát huy hiệu quả, thay vì tạo ra khoảng trống pháp lý nguy hiểm.
Chuyển dịch từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”
Đây là bước then chốt: thay vì doanh nghiệp phải xin phép trước khi hoạt động, cơ quan quản lý tập trung vào giám sát sau và xử lý nghiêm khi có vi phạm về chất lượng, gian lận hợp đồng hay phá giá. Mô hình này đã được áp dụng thành công tại nhiều quốc gia xuất khẩu nông sản lớn.
Sàn giao dịch gạo
Bên cạnh đó, các chuyên gia – trong đó có PGS. TS Nguyễn Thường Lạng – đề xuất xây dựng sàn giao dịch gạo công khai về giá, sản lượng và tiêu chuẩn. Sàn này vừa minh bạch hóa thông tin thị trường, vừa là công cụ phát hiện sớm hành vi thao túng giá hoặc gian lận hợp đồng.
Tiêu chuẩn chất lượng và truy xuất nguồn gốc
Song song đó, quản lý bằng tiêu chuẩn chất lượng và truy xuất nguồn gốc là hướng đi bền vững hơn giấy phép. Doanh nghiệp muốn xuất khẩu cần đáp ứng các tiêu chuẩn như ISO 22000, HACCP, GlobalG.A.P. hoặc chứng nhận phù hợp với từng thị trường đích – đây mới là thước đo thực chất về năng lực, không phải diện tích kho bãi. Ngoài ra, cần thiết lập ngưỡng cảnh báo sớm và cơ chế can thiệp linh hoạt khi thị trường biến động mạnh, đảm bảo an ninh lương thực quốc gia không bị ảnh hưởng bởi làn sóng xuất khẩu thiếu kiểm soát.
Cơ Hội Thực Tế Cho Doanh Nghiệp Vừa và Nhỏ: Chuẩn Bị Từ Bây Giờ
Nếu đề xuất bãi bỏ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo được thông qua, đây là kịch bản mà SMEs và HTX nông nghiệp cần nắm rõ ngay từ hôm nay. Thị trường ngách chính là cơ hội lớn nhất: Nhật Bản, EU, Canada hay Trung Đông đều sẵn sàng trả giá cao cho gạo đặc sản, gạo hữu cơ có chứng nhận rõ ràng – nhưng đây lại là phân khúc mà doanh nghiệp lớn ít quan tâm vì số lượng không đủ để vận hành hiệu quả. Đây chính là “khoảng trống vàng” dành cho các đơn vị nhỏ và linh hoạt.
Tuy nhiên, để tận dụng được cơ hội này, doanh nghiệp cần chuẩn bị:
- Chứng nhận chất lượng quốc tế: ISO 22000, HACCP, GlobalG.A.P., chứng nhận hữu cơ là “hộ chiếu” bắt buộc khi tiếp cận thị trường cao cấp.
- Đăng ký mã số vùng trồng và mã cơ sở đóng gói: Yêu cầu pháp lý tối thiểu để xuất khẩu chính ngạch vào hầu hết thị trường hiện nay, đặc biệt là EU, Trung Quốc và Hoa Kỳ.
- Hệ thống truy xuất nguồn gốc: Từ đồng ruộng đến cảng xuất khẩu, mỗi lô hàng cần có hành trình minh bạch và kiểm chứng được.
- Năng lực đàm phán hợp đồng quốc tế: Kỹ năng còn thiếu ở nhiều SME và HTX Việt Nam, nhưng lại là yếu tố quyết định trong thị trường mở.
Việc bãi bỏ giấy phép xuất khẩu gạo là bước tiến tự nhiên trong quá trình mở cửa, hội nhập và cắt giảm rào cản hành chính. Tuy nhiên, “mở” không đồng nghĩa với “buông lỏng”. Chính phủ cần xây dựng hệ thống tiêu chuẩn – giám sát – dữ liệu minh bạch để đảm bảo thị trường vận hành công bằng, bảo vệ cả nông dân lẫn thương hiệu gạo Việt. Nếu thực hiện đúng lộ trình, đây có thể là bước chuyển từ số lượng sang giá trị, giúp gạo Việt Nam không chỉ bán được – mà còn đáng giá hơn trên thị trường quốc tế.
